Co po piętnastu latach naprawdę wiemy o aferze Rywina?

Na czyje polecenie działał Lew Rywin? Czy "grupa trzymająca władzę" rzeczywiście istniała? Jeśli tak, kto do niej należał? Wybitny badacz dziejów ostatniego ćwierćwiecza, Antoni Dudek, wyjaśnia, co udało się ustalić w śledztwie dotyczącym pierwszej wielkiej afery korupcyjnej III RP. I ocenia, kto przegrał najwięcej.
Głosuj
Głosuj
Podziel się
Opinie
Lew Rywin to prawdziwy król afer w Polsce
Lew Rywin to prawdziwy król afer w Polsce (Agencja Gazeta)
WP

Kiedy w połowie grudnia 2002 roku premier Miller wrócił ze szczytu UE w Kopenhadze, na którym ustalono ostatnie szczegóły akcesji Polski do Unii, jego polityczna gwiazda osiągnęła apogeum. Jednak kilkanaście dni później doszło do wydarzenia, którego dalekosiężne konsekwencje okazały się katastrofalne nie tylko dla szefa rządu i kierowanego przez niego obozu politycznego, ale i dla wielu zwolenników wyidealizowanego wizerunku III Rzeczypospolitej.

27 grudnia 2002 roku w "Gazecie Wyborczej" ukazał się artykuł "Ustawa za łapówkę, czyli przychodzi Rywin do Michnika". Dotyczył on korupcyjnej propozycji, jaką w lipcu 2002 roku złożył kierownictwu spółki Agora (wydawcy "Gazety Wyborczej") znany producent filmowy Lew Rywin. Sprawa dotyczyła projektu nowej ustawy o radiofonii i telewizji, jaką postanowił przygotować rząd Millera, a ściślej zawartego w nim przepisu antykoncentracyjnego, zabraniającego firmie posiadającej ogólnopolski dziennik posiadania stacji telewizyjnej.

Niemoralna propozycja

WP

W praktyce ten ogólny przepis dotyczył głównie Agory, która nie ukrywała, że jest zainteresowana kupnem udziałów w telewizji Polsat, a jej przedstawiciele wiosną 2002 roku prowadzili w kręgach rządowych aktywny lobbing na rzecz nadania ustawie pożądanego przez nich kształtu.

Wikimedia Commons CC BY / Za nagłośnieniem próby korupcji stał Adam Michnik. Ale trwające śledztwo osłabiło także jego nienaruszalną dotąd pozycję
Podziel się

W czerwcu 2002 roku, po spotkaniu Millera z przedstawicielami prywatnych mediów wydawało się, że premier - pod silnym naciskiem środowiska "Gazety Wyborczej" - podjął decyzję o wycofaniu się rządu z antykoncentracyjnych zapisów. Później jednak okazało się, że w projekcie, który miał być przedmiotem obrad rządu, znów znalazł się wymierzony w Agorę kluczowy zwrot "lub czasopisma".

WP

Tymczasem Rywin, najpierw w rozmowie z prezes Agory Wandą Rapaczyńską, a następnie podczas spotkania z Adamem Michnikiem 22 lipca, sformułował propozycję nadania ustawie takiego kształtu, który pozwoliłby Agorze na kupno Polsatu. W zamian, występując w imieniu anonimowej, ale mającej według niego poparcie premiera "grupy trzymającej władzę", domagał się 17,5 mln dolarów dla swoich mocodawców, dla siebie stanowiska prezesa Polsatu, a dla Leszka Millera życzliwości ze strony "Gazety Wyborczej".

Michnik nagrał rozmowę z Rywinem i jeszcze tego samego dnia wieczorem doprowadził do konfrontacji Rywina i Millera w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. W jej trakcie, według zeznań Millera i Michnika, Rywin miał wskazać na prezesa TVP Roberta Kwiatkowskiego jako osobę, która wysłała go do Agory.

Zobacz też: Adam Michnik na marszu KOD

WP

Do tego sprowadzają się niepodważalne fakty, potwierdzone przez utworzoną z inicjatywy PO i PiS w styczniu 2003 roku dziesięcioosobową sejmową komisję śledczą pod przewodnictwem Tomasza Nałęcza (UP) z zadaniem wyjaśnienia kulis sprawy, a w szczególności tego, kto w rzeczywistości stał za Rywinem (...).

Pierwsza komisja śledcza

WP

Wielomiesięczne prace komisji, a w szczególności relacjonowane przez media zeznania świadków występujących przed jej obliczem, okazały się wstrząsem dla sporej części opinii publicznej. Wprawdzie sposób informowania o pracach komisji przez TVP wskazywał na wyraźny zamiar bagatelizowania afery, a zwłaszcza roli odegranej w niej przez prezesa Kwiatkowskiego, ale prywatne stacje telewizyjne i gazety skutecznie nagłaśniały jej kolejne szczegóły.

Projekt nowej ustawy medialnej uderzał najbardziej w Agorę. Ale czy by wpłynąć na jej kształt posunięto się aż do korupcji? Domena publiczna / Projekt nowej ustawy medialnej uderzał najbardziej w Agorę. Ale czy by wpłynąć na jej kształt posunięto się aż do korupcji?
Podziel się

Krok po kroku komisja śledcza, a w szczególności jej trzej najbardziej dociekliwi członkowie, posłowie Tomasz Nałęcz, Jan Rokita i Zbigniew Ziobro, odsłonili mechanizm manipulowania projektem ustawy w celu wymuszenia haraczu, który przypuszczalnie miał posłużyć "grupie trzymającej władzę" do zbudowania związanego z lewicą koncernu medialnego. Liczne poszlaki - w tym również wykazy połączeń telefonicznych Rywina - wskazywały, że obok Kwiatkowskiego, do owej grupy mogli też należeć jego bliski przyjaciel, sekretarz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji Włodzimierz Czarzasty, wiceminister kultury Aleksandra Jakubowska oraz szef gabinetu politycznego premiera Lech Nikolski.

WP
Pracom komisji śledczej przewodniczył Tomasz Nałęcz z Unii Pracy Wikimedia Commons CC BY-SA / Pracom komisji śledczej przewodniczył Tomasz Nałęcz z Unii Pracy
Podziel się

Jeszcze dalej w swoich oskarżeniach posunął się poseł Ziobro, którego sprawozdanie z prac komisji obciążało również premiera Millera, a nawet prezydenta Kwaśniewskiego. Głowie państwa zarzucano zachowanie bierności po tym, gdy w końcu lipca 2002 roku otrzymał on notatkę z wyjaśnieniami od Rywina, po czym schował ją na wiele miesięcy do szuflady (…).

Największym przegranym w całej sprawie (o ile oczywiście nie liczyć Rywina) był premier, który konsekwentnie starał się przekonywać posłów, dziennikarzy, a za ich pośrednictwem opinię publiczną, że propozycja Rywina była tak absurdalna, iż uznał ją za przejaw urojeń producenta filmowego i dlatego nie skierował sprawy do prokuratury.

Jednak zeznania, jakie złożył w tej sprawie przed komisją śledczą, nie rozwiały wszystkich wątpliwości, tym bardziej że premier, bombardowany pytaniami podczas wielogodzinnych przesłuchań, kilkakrotnie stracił nad sobą panowanie. "Pan jest zerem, panie pośle Ziobro" - usłyszał od Millera poseł PiS, gdy zapytał o reakcję szefa rządu na informację, że prawdopodobny zleceniodawca zabójstwa byłego komendanta policji Marka Papały pochodził z kręgu ludzi zbliżonych do SLD.

Niewiele lepiej został potraktowany przez premiera Jan Rokita, który zdaniem Millera miał się dopuścić "ordynarnej manipulacji", cytując niedokładnie zeznania, jakie szef rządu złożył w prokuraturze. Równocześnie Miller demonstracyjnie bronił uwikłanej w aferę Rywina Aleksandry Jakubowskiej, którą w styczniu 2003 roku, a zatem już po nagłośnieniu całej sprawy, awansował na stanowisko szefa swojego gabinetu politycznego.

"Padłem ofiarą wyrafinowanej intrygi…"

Kiedy w październiku 2003 roku CBOS przeprowadził badania na temat zaufania do deklaracji poszczególnych osób kojarzonych z aferą Rywina, jedynie 17 proc. badanych stwierdziło, że ma zaufanie do Millera. Jego brak deklarowało 64 proc. respondentów, zaś pozostali nie mieli w tej sprawie zdania. Niższą wiarygodnością w tej sprawie cieszył się jedynie Włodzimierz Czarzasty (65 proc.) i sam Rywin (76 proc.), który odmówił zeznań przed komisją śledczą, ograniczając się do wygłoszenia przed jej obliczem oświadczenia. Stwierdził w nim m.in.:

"Adam Michnik, ten sam, który poprzednio proponował mi posadę szefa Polsatu, w czasie licznych biesiad towarzyskich głosił, iż zmusi mnie do emigracji. Nie wierzyłem, iż "Gazeta Wyborcza" posunie się do takiej podłości, aby opublikować zmanipulowaną wersję prywatnej rozmowy, podstępnie nagranej. (...) Padłem ofiarą wyrafinowanej intrygi Wandy Rapaczyńskiej i Agory (...). Konkludując, oświadczam, że nie poczuwam się do winy i w całości odrzucam zarzuty stawiane mi w tej sprawie. Oświadczam również, że to nie ja poszedłem do Agory z jakąkolwiek propozycją lobbingową. To Wanda Rapaczyński nalegała, abym włączył się w jej grę prowadzoną wokół ustawy radiowo-telewizyjnej".

Lew Rywin uważał, że padł ofiarą intrygi Wandy Rapaczyńskiej, ówczesnej prezes Agory Wikimedia Commons CC BY-SA / Lew Rywin uważał, że padł ofiarą intrygi Wandy Rapaczyńskiej, ówczesnej prezes Agory
Podziel się

Wyjaśnieniom tym nie dali wiary ani posłowie z komisji śledczej, ani też sąd, który skazał Rywina na dwa lata więzienia oraz 100 tys. zł grzywny za pomoc w płatnej protekcji (…).

Afera Rywina nadwerężyła też wiarygodność "Gazety Wyborczej" i jej redaktora naczelnego, który wprawdzie całą sprawę nagłośnił (wcześniejsza notka na ten temat opublikowana w rubryce satyrycznej tygodnika "Wprost" została z tego względu zlekceważona), ale równocześnie wielokrotnie odmawiał odpowiedzi na pytania członków komisji śledczej, zasłaniając się słabą pamięcią bądź też tajemnicą dziennikarską. Podkreślał tylko stale, że z całą pewnością o korupcyjnej propozycji nic nie wiedział premier Miller.

W rezultacie nie udało się wyjaśnić, dlaczego redakcja "Gazety" zwlekała z ujawnieniem sprawy i skierowaniem jej do prokuratury przez pięć miesięcy, a Michnik nakłonił we wrześniu dziennikarkę "Polityki" Janinę Paradowską do usunięcia z już przeprowadzonego wywiadu z Millerem fragmentu dotyczącego oferty Rywina. Tłumaczenia, że trwało w tym czasie dziennikarskie śledztwo "GW", były o tyle nieprzekonujące, że nigdy nie wyjaśniono, na czym polegało, ani tym bardziej nie przedstawiono jego wyników.

Bardziej wiarygodne było wyjaśnienie, że czekano na zakończenie negocjacji w sprawie wejścia Polski do UE, co potwierdzałoby hipotezę posła Rokity, że grudniowy artykuł "czekał na akceptację ze strony Leszka Millera". Jednak wydarzenia, jakie nastąpiły po jego publikacji, doprowadziły do szybkiego ochłodzenia stosunków między środowiskiem "Gazety Wyborczej" i obozem postkomunistycznym (...).

Świat nieformalnych powiązań

Prace komisji sejmowej ujawniły całą pajęczynę nieformalnych powiązań, istniejących na styku świata polityki i biznesu. Za sprawą analizowanych przez posłów billingów rozmów telefonicznych, wysyłanych wiadomości tekstowych oraz zawartości komputerowych dysków, udało się odtworzyć nie tylko nieprawidłowości w procesie przygotowywania projektu ustawy o radiofonii i telewizji, ale i specyficzną atmosferę panującą w postkomunistycznej elicie władzy.

Afera Rywina rozpoczęła się w momencie, gdy polski rząd kończył negocjacje w sprawie akcesji Polski do Unii Europejskiej. Na zdjęciu spotkanie prounijne w warszawskim hotelu Gromada Wikimedia Commons CC BY-SA / Afera Rywina rozpoczęła się w momencie, gdy polski rząd kończył negocjacje w sprawie akcesji Polski do Unii Europejskiej. Na zdjęciu spotkanie prounijne w warszawskim hotelu Gromada
Podziel się

W najbardziej lapidarnej postaci oddał ją SMS wysłany przez członka KRRiT z ramienia SLD Adama Halbera do prezesa Kwiatkowskiego, a ujawniony w maju 2003 roku przez posła Rokitę: "Może byś wrócił do Piotrka Urbankowskiego. To jest świetny koleś – pracowity i lojalny, lubię go i cenię. Precz z siepactwem. Chwała nam i naszym kolegom. Ch..e precz!” (…).

Z kolei przesłuchanie Jerzego Urbana doprowadziło do ujawnienia zażyłych stosunków towarzyskich łączących go z Michnikiem. Również zeznanie, jakie złożył w prokuraturze prowadzącej równolegle śledztwo w sprawie Rywina prezydent Kwaśniewski, potwierdziło jego bliskie kontakty z redaktorem naczelnym "Gazety Wyborczej". "Była to jego kolejna, coroczna, w jakimś sensie tradycyjna wizyta" - mówił prokuratorowi Kwaśniewski o wielogodzinnym spotkaniu z Michnikiem 30 lipca 2002 roku w letniej rezydencji prezydenta w Juracie.

W jego trakcie prezydent dał Michnikowi do przeczytania notatkę, jaką otrzymał od Rywina, a której zawartość redaktor skomentował, lapidarnie mówiąc: "Rywin łże". Zażyłość między Kwaśniewskim i Michnikiem była tak znaczna, że w niektórych środowiskach określano tego ostatniego zjadliwie mianem "wiceprezydenta".

"Zatańczyć i zaśpiewać"

Aleksander Kwaśniewski złożył wyjaśnienia na temat afery Rywina w prokuraturze, odmówił natomiast stawienia się przed obliczem sejmowej komisji śledczej. 7 listopada 2003 roku oświadczył, że mógłby "nawet zatańczyć przed komisją i zaśpiewać", ale nie może łamać przysługującego mu jako głowie państwa statusu niezależności od parlamentu.

Do stawienia się przed sejmową komisją wezwano też prezydenta RP, Aleksandra Kwaśniewskiego Wikimedia Commons CC BY / Do stawienia się przed sejmową komisją wezwano też prezydenta RP, Aleksandra Kwaśniewskiego
Podziel się

Niechęć Kwaśniewskiego do stawienia się przed komisją była o tyle zrozumiała, że większość z pięćdziesięciu świadków, jacy pojawili się w Sali Kolumnowej Sejmu, gdzie obradowała komisja, nie wypadła najlepiej w krzyżowym ogniu poselskich pytań. Wezwania przed komisję stały się zresztą szybko elementem gry politycznej i narzędziem nękania przeciwników.

Tak było z wezwaniem przed komisję prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego, które zostało przeforsowane przez SLD-owską część członków komisji najwyraźniej po to, by mniej zorientowanym Polakom zasugerować jakikolwiek związek lidera PiS-u i kandydata na prezydenta RP z aferą Rywina.

Komisja śledcza, zajmująca się wyjaśnieniem afery Rywina, była pierwszym tego rodzaju organem utworzonym na podstawie ustawy ze stycznia 1999 roku. Olbrzymie zainteresowanie, jakie towarzyszyło jej pracom, zaskoczyło liderów ugrupowań politycznych, którzy w niektórych przypadkach oddelegowali do udziału w jej pracach posłów nienależących do pierwszej ligi w swoich klubach (...).

Mimo zróżnicowanego poziomu reprezentowanego przez posłów oraz wątpliwych zachowań niektórych z nich, ogólny bilans prac komisji należy ocenić wysoko. Instytucja ta dobrze przysłużyła się polskiej demokracji i zasadzie jawności życia publicznego, choć nie wszystkie powoływane później na jej wzór komisje śledcze okazały się równie skuteczne.

Antoni Dudek - profesor nauk humanistycznych, politolog i historyk. Członek Rady IPN. Obecnie związany z Uniwersytetem im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Autor wielu prac poświęconych najnowszej historii Polski, m. in. "Historia polityczna Polski 1989-2015" czy "Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990".

Materiały prasowe
Podziel się

Tekst stanowi fragment książki profesora Antoniego Dudka "Historia polityczna Polski 1989-2015". Kliknij i kup z rabatem w księgarni wydawcy.

Zainteresował Cię ten tekst? Na łamach portalu TwojaHstoria.pl przeczytasz również o tym, co naprawdę udało się wygrać przy Okrągłym Stole.

Polub WP Opinie
WP
WP
0
komentarze
Głosuj
Głosuj
0
Trafne
0
Smutne
0
Ciekawe
0
Irytujące
Trwa ładowanie
.
.
.
WP